Uncategorized

ગુજરાતીમાં સ્ટ્રેસ…

ઘણા સમયથી ગુજરાતીમાં લખવાની ઈચ્છા હતી પણ કી-બોર્ડના લીમીટેશન અને ડીસ્લેક્સીયા ને કારણે જોડણી ભૂલોનો ડર રહેતો. પણ હવે એ છોડીને થોડો હાથ અજમાવવાની ઈચ્છા થઈ છે, ખાસ કરીને વિજ્ઞાનને સંબંધિત વિષયો પર.

આ કરવાની જરુર દેખાઈ છે કારણ કે વિજ્ઞાન લગભગ અદ્રશ્ય છે ગુજરાતનાં મેઈન-સ્ટ્રીમ મીડીયામાં. અને ખરી કરુણતા એ રહી છે કે ગુજરાતમાં વંચાતા લેખકોએ લગભગ એક-પુસ્તક-જર્નાલીઝમ (તે પણ ઈન્ટરનેટ પર સમરી સ્વરૂપે વાંચેલા) કરે છે કે જેમાં વિજ્ઞાનને લગતી કોઈ વાત આવે ત્યારે એ પુરતા રીસર્ચને અભાવે મનઘડંત માન્યતાને વિજ્ઞાન સ્વરૂપે રજુ કરાય છે.

આ જોતા મને એવું ટેમ્ટેશન થયું છે કે આવા મહાન વિચારકોના લેખોની મદદથી થોડું અજ્ઞાન (મારું) હું પણ પ્રગટ કરું!

જો કાંતિ ભટ્ટ લખતા હોત તો તો તેઓનાં લેખ આ માટે શ્રેષ્ઠ લોન્ચ-પેડ બનત (મને યાદ છે કે એમના સાપ ઉપરના એક ચિત્રલેખામાં છપાયેલા લેખમાં ૭૬ ભુલ કાઢ્યા પછી હું અડધેથી થાકી ગયો હતો) પણ હાલ તેમની ગેરહાજરી સાલે તેમ નથી કારણ કે જયભાઈ આપણી વચ્ચે જ છે.

અને વધુ આનંદજનક વાત એ છે કે જયભાઈ અત્યંત વિવેકી છે એટલે તેમની સાથે સોશીયલ મીડીયા ઇન્ટરેક્શનમાં એમના અહંકારનો ભય રાખ્યા વગર વાત કરવી શક્ય છે. તો હું શુભ શરૂઆત જયભાઈનાં તાજા છપાયેલા લેખથી જ કરીશ.

અને એ લેખના વિષયવસ્તુને જોતા જયભાઈ મને જરુર માફ કરશે!

જૈનમિત્રોનાં તહેવારને અનુલક્ષીને લખાયલા આ લેખમાં જયભાઈએ એક નવું જ સંશોધન મગજની રાસાયણિક પ્રક્રિયા પર કર્યું છે કે જેમાં તેમણે શોધ કરી છે કે “માફી માંગવા કે આપવાની આદત ન હોય એવા લોકોના દિમાગમાં સ્ટ્રેસ હાર્મોન સતત ઝરતો રહે છે. જેની તેમની હેલ્થ પર અસર પડે છે….કેન્સર કે સ્ટ્રોક પણ આવે.”

(બાકીની વાત ટાઈપ કરવાનો મને કંટાળો આવે છે એટલે આ વિજ્ઞાનકણીકાનો ફોટો મુકેલ છે).

હવે આ વાતમાં જયભાઈએ એ સ્પષ્ટતા કરી નથી કે તેઓ એ કોઈ નવો હોર્મોન શોધ્યો છે કે જે “દિમાગમાં સતત ઝરી શકે” પણ હું થોડીક પોએટીક લીબર્ટી લઈને માની લઉં છું કે સાહેબ કોર્ટીઝોલની (Cortisol) વાત કરી રહ્યા છે. તેમણે એક વચન (હોર્મોન) શબ્દ વાપર્યો છે તે છતાં હુ એડ્રીનાલીનનો (Adrenaline) પણ ઉમેરો કરવા તૈયાર છું કારણ કે આ બંને હોર્મેન્સ “સ્ટ્રેસ” સમયે “ઝરે” છે, એટલે સ્ટ્રેસ હોર્મેન્સ તરીકે સામાન્ય રીતે ઓળખાય છે.

ખરેખર આ હોર્મેન્સનું વધુ સાચું નામ હોવું જોઈએ ફીયર હોર્મેન્સ, કારણ કે તેઓ ખરેખર મૂળભુત રીતે તો ભય (fear) સાથે સંકળાયેલા છે.

પણ હવે જ્યારે જય ભાઈએ સ્ટ્રેસનો ઉલ્લેખ આ પ્રક્રિયાનાં કારક તરીખે કર્યો છે ત્યારે પહેલા એ સમજવું રહ્યું કે સ્ટ્રેસ છે શું.

સ્ટ્રેસ એ સરળ રીતે સમજીએ તો ભયનું નવું નામ છે કે જેનો જન્મ નીયોકોર્ટેક્સનાં (neocortex) ઉદ્દભવવા સાથે થયો છે.

નીયો-કોર્ટેક્સ એટલે નવું-મગજ. આ માનવ પ્રાણીનું ખાસ અંગ છે કે જેમાં આપણે કલ્પનાઓનું વિશ્વ સર્જીને તેના પર કામ કરી શકીએ છે. આપણી આ અદ્ભુત ક્ષમતાને કારણે આપણે માત્ર વિચાર કરીને મગજની અંદર જ કોઝ-એન્ડ-ઈફેક્ટનો (cause and effect) સંબધ સમજીને પ્રેડીક્શન કરી શકીએ છીએ. નીયોકોર્ટેક્સનાં પ્રતાપે આપણે જે જોયું કે અનુભવ્યું નથી તેના પર પણ મગજની અંદર જ મોડેલ બનાવી તેમાં આગળ શું થશે તે વર્ક-આઉટ કરી શકીએ છીએ.

કમભાગ્યે આ ભવિષ્યને પ્રેડીક્ટ કરવાની અદ્ભુત શક્તિનું એક ઉધાર પાસું છે અને તે છે સ્ટ્રેસ.

ભય એ વાસ્તવિક ઘટનાઓનું રીએક્શન છે જ્યારે સ્ટ્રેસ આજ મીકેનીઝમ પર ચાલતો મગજનો રીસ્પોન્સ છે કે જયા આ નવા પ્રકારના નિયોકોર્ટક્સ સર્જીત ભયનું કારણ નવા-મગજમાંની કાલ્પનિક “વાસ્તવિકતા” છે.

સાચા વાઘને જોઈને ભય (fear) લાગે જ્યારે પૈસા નહી હોય તો શું થશે એ કલ્પનાને કારણે સ્ટ્રેસ (stress) થાય.

હવે સમજવાની ખાસ જરુર છે કે આ ભય એ મગજની એક ખુબ સુંદર ઉપલબ્ધિ છે, કારણ કે એ ભયજનક સ્થિતિમાં શરીરને બચાવવા માટે શ્રેષ્ઠ પ્રયત્ન થાય તે માટે અસ્તિત્વમાં આવેલું એક ખાસ હથિયાર છે.

જ્યારે વાઘ આપણા તરફ આવે ત્યારે આપણા શરીરને તેની તમામ તાકાતની જરુર છે. આ સ્થિતિ એવી છે કે જયા બધું પડતું મુકીને શરીરને આ પ્રાયોરીટી માટે કામ કરવાનું છે એટલે એને એક સ્પેશિયલ મોડમાં મૂકવાની જરુર પડે છે. અને આ કામ એડ્રીનાલીન અને કોર્ટીઝોલ હોર્મોન કરે છે.

એડ્રેનાલિન તમારા હૃદયનાં ધબકારા વધારે છે કે જે તમારા બ્લડ પ્રેશરને વધારી જરુરી શક્તિ ઝડપથી મળે તે માટે તૈયારી કરે છે જ્યારે કોર્ટીસોલ લોહીના પ્રવાહમાં શર્કરા (ગ્લુકોઝ) વધારે છે કે જેથી શરીર તથા મગજને જરુરી ગ્લુકોઝનો ઉપયોગ વધી શકે છે. આ સમગ્ર ઘટના અત્યંત કોમ્પ્લીકેટેડ છે કે જેમાં અનેક બીજા હોર્મોન પણ ઈન્વોલ્ડ હોય છે, પણ ગુજરાતીમાં કહીએ તો, ઈન શોર્ટ, ભય અને એનાથી “ઝરતા” સ્ટ્રેસ હોર્મોન આપણા સર્રવાઈવલ માટ ખુબ કામનાં છે.

સ્ટ્રેસની તકલીફ એ છે કલ્પનાને આધારીત છે. સાચા વાઘના કેસમાં વાઘ જતો રહે એટલે ભય જતો રહે. આથી એડ્રીનાલીન સર્જ આવી ને જતો રહે છે. પણ કાલ્પનિક ભયમા આવું થતું નથી એટલે આપણામાં આપણી જાતને ગભરાવાની અમાપ શક્તિ નિયોકોર્ટેક્સનાં આવવાથી ઉદ્દભવી છે.

હવે જયભાઈનાં “માફ ન કરવાથી સતત ઝરતા હોર્મોન” વિશે વિચારીયે…

આ આખી વાતનું મૂળ છે કદાચ સ્ટ્રેસ સાથે સંકળાયેલી એક “બીમારી” – ક્રોનિક સ્ટ્રેસ (chronic stress) અંગેનું તેમનું જ્ઞાન છે.

ક્રોનિક સ્ટ્રેસ એ એક એવી સ્થિતિ છે કે જેમાં મગજના નેપથ્યમાં કાલ્પનિક ભયની વણજાર “સતત” ચાલુ રહે કે જેથી શરીર તેના ફીયર-મોડમાં “સતત” રહે અને એડ્રીનાલીન સંચાલિત ઉપર જણાવેલી પ્રક્રિયા ચાલ્યા કરે કે જેથી શરીરને લાંબા ગાળે નુકસાન થાય.

આમાં “સતત” પણ એક પોએટીક લીબર્ટી જ છે કારણ કે કોઈ પણ શરીર ખરેખર સતત રીતે એડ્રીનાલીન સર્જ (surge) ની સ્થિતિમાં રહી શકે એ શક્ય નથી પણ જયભાઈનાં જે “સતત ઝરતા હોર્મોન”ની પરીકલ્પના છે એ આ ક્રોનીક સ્ટ્રેસની ઘટનાને આધારીત છે એવી મારી પુર્વધારણા છે.

જયભાઈએ સ્ટ્રેસની સમગ્ર ઘટનાને માફી સાથે અને કદાચ સેન્સ ઓફ ગીલ્ટ સાથે જોડી છે કે જેના કારણે સ્ટ્રેસ થવાની શક્યતા છે તે માની શકાય તેવો તર્ક છે પણ તેમનો જે લીપ ઓફ ફેઈથ છે એ છે એનું “માફી આપવા/ન આપવાથી હોર્મોનનું સતત ઝરવું”.

ઉપરછલ્લી રીતે જોતા અને “સતત” ના પોરા ન કાઢીએ તો જયભાઈનાં સમગ્ર તર્ક કદાચ તમને યોગ્ય લાગે પણ ખાટલે એક ખોડ છે અને તે છે તેના કેન્દ્રમાંનાં મુખ્ય વિચારમાં…

વિજ્ઞાનની વાતની તકલીફ એ હોય છે કે એમાં ડેવીલ ઈઝ ઈન ધ ડીટેઈલ. જયભાઈનાં લેખનો મુખ્ય આધાર એ પ્રશ્ન પર છે કે,

શું માફી ન માંગવા કે ન આપવાથી ઉપર જણાવેલ ક્રોનીક સ્ટ્રેસ થાય?

એનો જવાબ છે “ના”. મોટા અક્ષરમાં “ના”.

ક્રોનીક સ્ટ્રેસની પાછળનાં મુખ્ય પરિબળો એવા હોય છે જેનાથી જીવન ભયમાં મુકાય, જેવા કે માંદગીનો ડર, ઉંમર વધવાનો ડર, આર્થિક ચિંતા કે પછી ભયજનક અનિશ્ચિતતા, નહી કે કોઈના પર આવેલો ગુસ્સો અને એની માફી આપી કે નહી.

કુદરતની દયાથી સામાન્ય માણસ એ બહુ મજબૂત પ્રાણી છે અને એને સતત કાલ્પનિક ડરમાં રાખવા માટે માફીની આપ-લે કરવાની નિષ્ફળતા બહુ સફળ થાય તેમ નથી.

માફી આપવાની પ્રક્રિયા કદાચ પર્યુશણનાં તહેવારના દિવસે આપણને ક્ષણિક સ્ટ્રેસ મુક્તિ આપી શકે પણ તેનો સ્ટ્રેસ સાથે એવો ઘાઢ સંબધ હોય કે જે ક્રોનીક સ્ટ્રેસ કરાવે તેવી શક્યતા નહિવત્ છે.

ઘણી વાર બે છેડાને વિજ્ઞાનના નામે અને વિજ્ઞાનની ટર્મીનોલોજી વાપરીને જોડી દેવાતા હોય છે એટલે મોટા ભાગના લોકો વધુ વિચાર્યા વગર એને સાચું માની લેતા હોય છે.

જયભાઈ પણ માફી અને સ્ટ્રેસ હોર્મોનનાં બે છેડા જોડીને એક તર્કબધ્ધ લાગતી વાત કરી જાય છે પણ ખરેખર તો તેમાં ખરેખર ખાસ કોઈ કનેક્શન નથી….

હશે, આ બહાને વિજ્ઞાનની બે વાત થઈ ગઈ 🙂

મિચ્છામિ દુક્કડં 😉

I am happy to admit that I have managed surviving till now with minimum effort as all my intellect has be used to avoid doing anything meaningful. As I needed to while all the free time I generated in course of being lazy, science has been my favorite muse that I have enjoyed company of. As an effort to kill time (in a way, to get even with it) one fine day I decided to write a science column, more for my personal amusement than to attract readers. After getting educated about the attention span of modern readers from my editor, it became more like a challenge to tackle esoteric subjects in 600 words that I have managed to remain interested in for more than a year now. I do not want to add my worldly profile here as these are ideas that need to be considered only on the merits they carry and not as an opinion of a certain human being.

0 comments on “ગુજરાતીમાં સ્ટ્રેસ…

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: